Vier bronnen van spanning in groepen

Hoeveel spanning is goed voor een team?

Een gespannen team klinkt niet als een team waarin je graag wilt werken. Toch zou ik een team zonder spanning ook niet onmiddellijk vertrouwen. Waar niets op het spel staat, hoeft niemand zich uit te spreken, risico te nemen of iets nieuws te proberen. De vraag is daarom niet hoe je spanning uit een team krijgt, maar wanneer spanning helpt en wanneer zij gaat hinderen. Ze kan energie geven en een team wakker maken, maar ook vernauwen: mensen klappen dicht, gaan vechten of trekken zich terug.

In dit artikel

In het Handboek Teamcoaching gebruik ik het beeld van een optimaal spanningsniveau. Te weinig spanning en er gebeurt weinig; te veel en denken en leren worden moeilijker. Daartussen ligt het gebied dat voor teamcoaching interessant is: er staat iets op het spel, maar mensen kunnen nog blijven kijken naar wat er gebeurt.

Spanning in een team is niet altijd slecht

We gebruiken het woord spanning voor nogal verschillende ervaringen: van lichte zorg en nervositeit tot stress, angst en in het uiterste geval paniek. Vlak voor een belangrijke presentatie kun je gespannen zijn en juist scherper worden. Maar je kunt ook zo gestrest zijn dat je niet meer weet wat je wilde zeggen.

Onderzoek naar challenge en threat helpt dat verschil te begrijpen. Hase en collegaโ€™s (2025) beschrijven in hun meta-analyse van 62 studies hoe een veeleisende situatie eerder als uitdaging wordt ervaren wanneer de beschikbare hulpbronnen ongeveer opwegen tegen wat er wordt gevraagd. Zijn de eisen groter, dan verschuift de ervaring richting bedreiging.

Vanuit die optiek kijk ik ook naar weerstand tegen veranderen niet per se als iets slechts. De spanning die weerstand oproept kan โ€“ los van het feit dat het ook een beschermende functie heeft โ€“ ook de energie leveren om juist te veranderen.

De โ€˜besteโ€™ hoeveelheid spanning is dus niet simpel vast te stellen. Het optimum verschilt per persoon, taak en situatie. Om dit verder te begrijpen vind ik de vraag interessant waar de spanning vandaan komt.

Ik onderscheid voor groepen vier spanningsbronnen โ€“ De taak, de omgeving, de groep zelf en de leider of begeleider. Ze lopen in de praktijk door elkaar. Dezelfde stilte of stress kan immers betekenen dat mensen de opdracht niet aankunnen, bang zijn voor een reorganisatie, elkaar niet vertrouwen of mij als begeleider niet durven tegenspreken. Maar het onderscheid helpt.

1. Spanning door de taak

De eerste spanningsbron is de taak van het team zelf. Deze kan zowel direct stress opleveren als ook in de onderstroom, of misschien wel de onderbuik.

Kan ik de taak aan? โ€“ De meest directe taakspanning ontstaat wanneer mensen iets moeten doen waarvan de uitkomst onzeker is. Is de opdracht haalbaar? Hebben we genoeg tijd en kennis? En wat gebeurt er als het mislukt? Een zekere spanning door prestatiedruk en verantwoordelijkheid is normaal en kan helpen om scherp te worden.

En zoals Hase en collegaโ€™s (2025) vaststelden: niet alleen de zwaarte van de taak telt, maar de verhouding tussen wat zij vraagt en wat iemand denkt beschikbaar te hebben. Een ervaren team met voldoende middelen kan een ambitieuze deadline als pittig maar aantrekkelijk ervaren. Een uitgeput team met vacatures en achterstanden denkt bij dezelfde deadline vooral: dit gaat ons niet lukken.

Kan ik de gevoelslading van het werk verdragen? โ€“ Sommige taken zijn niet alleen moeilijk, maar roepen uit zichzelf pijnlijke gevoelens op. Je kunt technisch uitstekend toegerust zijn en toch iets meer nodig hebben om die gevoelens hanteerbaar te houden.

In de zorg bijvoorbeeld, krijg je te maken met ziekte, afhankelijkheid en dood. Isabel Menzies Lyth (1960) beschreef in haar klassieke onderzoek naar verpleegkundigen hoe de organisatie van het werk kan gaan functioneren als verdediging tegen angst. Werk werd opgeknipt, patiรซnten werden gemakkelijker als categorie of taak benaderd en verantwoordelijkheden zo georganiseerd dat emotionele betrokkenheid begrensd bleef. Dat hielp om het werk te doen, maar had ook een prijs.

Ik heb dit ooit gehoord van brandweermensen. Zij vertelden me: als wij het over angst hebben, kunnen we ons werk niet meer doen. Klinkt logisch. Lastiger wordt het wanneer deze functionele afweer een vaste groepsnorm blijft als het gevaar voorbij is. Wat een team tijdens het werk beschermt tegen te veel spanning, kan het later verhinderen die spanning met elkaar te verwerken.

2. Spanning vanuit de context

Teams werken niet in een vacuรผm, maar altijd in een context, in een omgeving of organisatie. Ook dat kan een bron van spanningen zijn.

Wat gebeurt er daadwerkelijk? โ€“ Reorganisatie, bezuiniging, fusie, hoge werkdruk, baanonzekerheid, een nieuwe bestuurder of veranderende wetgeving kunnen rechtstreeks spanning veroorzaken. Soms is de omgeving gewoon onrustig of bedreigend. Maak daar als teamcoach niet te snel een samenwerkingsprobleem van.

Hoe stabiel, voorspelbaar en betrouwbaar is onze omgeving? โ€“ Spanning ontstaat ook wanneer mensen langdurig niet weten waar ze aan toe zijn. Blijven afspraken gelden? Krijgen we tijdig informatie? Is de koers morgen weer anders? Kunnen we erop vertrouwen dat besluiten enigszins begrijpelijk tot stand komen?

Flรธvik, Knardahl en Christensen (2019) onderzochten de spanning die organisatieveranderingen opleveren in de psychosociale werkomgeving. Tijdens reorganisaties, inkrimpingen en andere ingrijpende veranderingen nam de ervaren voorspelbaarheid af. Die verminderde voorspelbaarheid bleef ook na de verandering hangen.

Daarom is betrouwbare communicatie belangrijk. Als informatie steeds te laat komt, afspraken plotseling vervallen en besluiten onnavolgbaar zijn, wordt de context zelf een bron van spanning.

3. Spanningen in de groep zelf

Dit is waarschijnlijk de eerste bron van spanning waar je aan denkt bij spanning in het team: de groep zelf.

Lukt het samenwerken? โ€“ Besluiten worden niet genomen, afspraken niet nagekomen, rollen zijn onduidelijk, informatie wordt slecht gedeeld of twee collegaโ€™s liggen voortdurend overhoop. Daar hoeft nog geen diepe groepspsychologie aan te pas te komen. Slechte samenwerking levert in de bovenstroom al spanning op.

Tegengeluid houdt een team wakker โ€“ Een goed team heeft niet alleen verbinding nodig, maar ook voldoende spanning om elkaar tegen te spreken. Zonder tegengeluid ligt groepsdenken op de loer: verschillen verdwijnen uit beeld en mensen gaan elkaar vooral bevestigen. De Roos van Leary laat mooi zien waarom. In interactie hebben we niet alleen samengedrag nodig, maar ook tegengedrag: begrenzen, tegenspreken en een andere positie innemen. Een beetje relationele spanning is dus niet het probleem. Soms is zij precies wat een team nodig heeft om scherp te blijven.

Dit is het taakniveau van de groep: lukt het ons het werk met elkaar te organiseren? Wie doet wat? Wie mag waarover beslissen? Hoe delen we informatie en spreken we elkaar aan? Als dat niet goed loopt, stapelen irritatie en stress zich op.

Hoe veilig is mijn positie tussen deze mensen? โ€“ Daaronder ligt het relatieniveau. In het Handboek Teamcoaching beschrijf ik met het 4-IN-model vier behoeften die in groepen steeds terugkomen: inclusie, invloed, intimiteit en inspiratie.

Bij inclusie gaat het om: hoor ik erbij, word ik gezien en geaccepteerd? Bij invloed: heb ik iets te zeggen en word ik serieus genomen? Bij intimiteit: kan ik mij laten zien, ook als ik twijfel of iets niet weet? En bij inspiratie: doet mijn bijdrage ertoe en heeft wat we samen doen betekenis? Als aan die behoeften niet tegemoet wordt gekomen-, รณf wanneer mensen onderling botsen, ontstaat spanning. Ik wil er bijvoorbeeld graag bij horen, maar wordt niet toegelaten. Of ik wil invloed hebben, maar raak in competitie met iemand anders.

Wanneer de groepsleden in balans deze vier behoeften op elkaar afstemmen, ontstaat psychologische veiligheid. Dat betekent niet dat alle spanning verdwijnt, maar het wordt uitgezocht op een niveau waarop de groep het kan verdragen. Als dat goed gaat kan de groep zich ontwikkelen en volwassen worden.

4. Spanning door gezag

Veel teamcoaches en teamleiders staan er niet bij stil dat zijzelf ook een bron van spanning, en zelfs angst kunnen zijn voor het team.

Wat kan deze persoon mij werkelijk aandoen? โ€“ Een leider kan beoordelen, corrigeren, iemand passeren of buitensluiten. Een begeleider kan dominant of intimiderend optreden. Mensen kunnen dus heel reรซle redenen hebben om gespannen te zijn tegenover iemand met gezag.

Ook een externe teamcoach heeft meestal meer macht en invloed dan hij denkt. Hij bepaalt vaak de werkvorm, stelt de vragen, benoemt wat hem opvalt en heeft soms rechtstreeks contact met de opdrachtgever. Alleen al doordat iedereen naar hem kijkt wanneer het spannend wordt, krijgt hij positie. En dat levert spanning op.

Wie wordt deze persoon voor mij? โ€“ Soms krijgt die relatie nog een extra lading. Dan komen we bij overdracht. Van Staveren en Wunderink (2007) omschrijven dit als het onbewust verplaatsen van gedachten, gevoelens en gedrag uit een eerdere betekenisvolle relatie naar een huidige relatie. Vooral relaties met hiรซrarchie, afhankelijkheid of affectie zijn daarvoor gevoelig.

De coach kan onbewust herinneringen oproepen aan een strenge vader, een afwijzende leraar, een onbetrouwbare baas of juist de ideale mentor. Oude themaโ€™s als machteloosheid, niet gezien worden, afwijzing, controle of afhankelijkheid krijgen nieuwe lading. Ook bewondering en idealisering horen daarbij.

Niet iedere heftige reactie is overdracht. Soms gedraagt de begeleider zich gewoon irritant. Kijk dus eerst wat er werkelijk in de relatie gebeurt en pas daarna of er iets ouds wordt meegebracht. Voor de coach hoort daar een tweede vraag bij: wat roept deze persoon of groep bij mรญj op? Daar begint tegenoverdracht. Coaches moeten dit fenomeen begrijpen, anders maken ze onbedoeld de verkeerde interventies.

Wat doen teams met spanning?

Een team reageert niet alleen op te veel spanning. Ook te weinig spanning doet iets met mensen. Ergens daartussen ligt een niveau waarop mensen voldoende geprikkeld worden om alert en betrokken te blijven.

Te weinig spanning: verveling en gedoe โ€“ Te weinig uitdaging kan leiden tot verveling, minder motivatie, terugtrekken en contraproductief gedrag. Mensen gaan lanterfanten, afhaken of ze worden rebels. Dat laatste is interessant: als het werk weinig spanning oplevert, creรซren mensen die soms zelf. De term bore-out (als tegenhanger van burn-out) verwijst naar die problematiek.

Afweer: zorgen dat we het niet hoeven voelen โ€“ Wordt spanning onaangenaam, dan proberen we haar hanteerbaar te maken. Ontkenning, rationalisering, projectie en vermijding zijn bekende afweermechanismen. In teams kunnen die gezamenlijk worden: grapjes maken, alleen nog technisch praten, een schuldige zoeken of je verschuilen achter procedures. Afweer is niet per definitie verkeerd. De vraag is of een team haar ook weer kan loslaten wanneer zij niet meer nodig is. In mijn artikel Dertig afweermechanismen in teams beschrijf ik er dertig.

Vechten, vluchten of afhankelijk worden โ€“ De britse pyschoanalyticus Wilfred Bion (1961) beschreef hoe groepen onder spanning kunnen wegschuiven van hun werkelijke taak. Bij fight-flight reageert het team op spanning of conflict door รณf te vluchten, รณf te vechten. Misschien is het beter om het โ€˜gevaarโ€™ beheerst aan te gaan. Daarbij kunnen coaches van pas komen. Een team kan zich ook afhankelijk opstellen, van de leider of een deskundige, en dat is niet bevorderlijk voor de ontwikkeling. Een volwassen team is daarom niet per se een team met weinig spanning, maar een team dat volwassen en effectief met spanningen kan omgaan.

Wat kan een teamcoach met spanning doen?

Een goede coach weet containment te bieden: er is voldoende veiligheid zodat het team het aandurft om de onveiligheid op te zoeken en te verdragen. Want juist buiten de comfortzone kan het leren plaatsvinden.

Eerst zelf verdragen โ€“ Een coach die de spanning van de groep niet kan verdragen, gaat al snel redden, sussen, overtuigen of te veel structureren. Of juist harder confronteren om van zijn eigen ongemak af te komen. De eerste vraag is soms heel eenvoudig: kan รญk hier nog even bij blijven?

Maak spanning bespreekbaar โ€“ Een cynische groep hoeft niet meteen te horen dat zij โ€˜in de weerstandโ€™ zit. Je kunt ook zeggen: het valt me op dat we er steeds grappen over maken. Ik vraag me af of daar ook bezorgdheid onder zit. Je haalt de spanning niet weg, maar maakt haar bespreekbaar.

Doseer de temperatuur โ€“ Soms moet de spanning omhoog: een lastige vraag stellen, een tegenstelling zichtbaar maken, een stilte laten bestaan. Soms omlaag: vertragen, structuur geven, uitleggen wat er gebeurt of een grens stellen. De kunst is niet maximale spanning, maar werkbare spanning. Als coach draai je voortdurend aan die knoppen.

Een goed team is dus niet een team zonder spanning. Daar zou ik zelfs een beetje wantrouwig van worden. In samenwerken staat iets op het spel: verschillen, afhankelijkheden, onzekerheden en belangen. En soms is het werk zelf gewoon moeilijk of pijnlijk.

De grens ligt wat mij betreft waar spanning het vermogen om te denken, te spreken en te handelen begint over te nemen. Zolang mensen nieuwsgierig kunnen blijven, verschil kunnen verdragen en nog naar zichzelf kunnen kijken, kan spanning productief zijn. Wanneer verdedigen belangrijker wordt dan onderzoeken, moet de temperatuur omlaag.

Bronnen

Bion, W\.R. (1961). Experiences in Groups and Other Papers. Routledge / Tavistock.
Edmondson, A.C. (1999). Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350โ€“383.
Flรธvik, L., Knardahl, S. & Christensen, J.O. (2019). The Effect of Organizational Changes on the Psychosocial Work Environment: Changes in Psychological and Social Working Conditions Following Organizational Changes. Frontiers in Psychology, 10, 2845.
Hase, A., Nietschke, M., Kล‚oskowski, M., Szymaล„ski, K., Moore, L., Jamieson, J.P. & Behnke, M. (2025). The effects of challenge and threat states on performance outcomes: An updated review and meta-analysis of recent findings. EXCLI Journal, 24, 151โ€“176.
Menzies, I.E.P. (1960). A Case-Study in the Functioning of Social Systems as a Defence against Anxiety: A Report on a Study of the Nursing Service of a General Hospital. Human Relations, 13(2), 95โ€“121.

Van Staveren, R. & Wunderink, A. (2007). Overdracht en tegenoverdracht in de opleidingsrelatie. Tijdschrift voor Medisch Onderwijs, 26, 128โ€“132.
Vroemen, M. (2017). Handboek Teamcoaching. Helpen zonder bemoeizucht. Boom Amterdam.

Aanverwante artikelen

Hoeveel vertrouwen is goed voor een team?
De Roos van Leary: vier interactiestijlen in groepen
Het Teamwielยฎ โ€“ Zes succesfactoren voor teamwerk
Wat is groepsdynamiek? Patronen en onderstroom in teams
Binnenstroom – wat neem je zelf als teamcoach mee?

Geef een reactie

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Welk account wil je maken?

Minimaal 8 tekens, 1 hoofdletter, 1 cijfer en 1 leesteken. Gebruik geen wachtwoord dat je elders ook gebruikt.

Brochure Modulaire Trainingen

Brochure Teamcoaching Essenties

Brochure Leergang Teamcoaching

Geef feedback

Zie je iets op deze pagina wat je wilt melden? Een foutje, iets wat er vreemd uitziet? Of wil je een compliment geven? Graag!

Aanmelden Ask me Anything

Zit je met een casus? Een lastige klus? Iets met je team of je rol als teamcoach of teamleider? Kom naar een online AmeA sessie, je mag alles vragen. Meld je aan! Het is van 10.00 tot 11.30. Kom wel op tijd, eerder weggaan kan.

Boek aanbevelen

Bestand delen

Je kunt een pdf-bestand delen op onze site. Een artikel, of iets anders moois. Stuur het ons en wij plaatsen het onder jouw naam op onze Download & Delen pagina.

Werkvorm posten

De instructie
Helder en in hele zinnen. Geen telegramstijl. Gebruik stappen of nummers. Of tussenkopjes in vet. Geef eventueel variaties of tips aan het eind. Doe gรฉรฉn copy-paste van een andere site of ander document!!

Account aanpassen

Minimaal 8 tekens, hoofdletter, cijfer en speciaal teken. Gebruik geen ww dat je elders gebruikt.ย 

Minimaal 8 tekens, 1 hoofdletter, 1 cijfer en 1 leesteken. Gebruik geen wachtwoord dat je elders ook gebruikt.

Minimaal 8 tekens, 1 hoofdletter, 1 cijfer en 1 leesteken. Gebruik geen wachtwoord dat je elders ook gebruikt.

Let op – als je geen bevestiging hebt ontvangen is het maken van je account niet gelukt. Je kunt dan niet inloggen.

Profiel maken of aanpassen

Leuk als je zichtbaar wilt zijn op de site. Ook klanten kunnen je profiel zien, maar alleen mensen die zijn ingelogd hebben zicht op je contactgegevens.ย 

  • JPG/JPEG/PNG
  • Zo vierkant mogelijk
  • Vooral je gezicht
  • Max 500kb

Review maken

Onze studenten – misschien jij ook – hebben veel aan de reviews op onze site. Help jij toekomstige studenten met jouw review? Het mag eventueel anoniem of onder pseudoniem. Veel dank!

Kom kennismaken met ons!

Je wilt wellicht met ons samenwerken of je bij ons laten opleiden, maar nog even ‘gevoel’ krijgen bij wie wij zijn? Of je hebt gewoon een aantal vragen die je liever persoonlijk bespreekt?

Laten we (video)bellen!

We ontmoeten elkaar via telefoon, Teams of Zoom. Geheel vrijblijvend uiteraard. In principe neemt Martijn Vroemen contact met je op, maar je kunt ook kiezen voor andere Teamchangers.

Stel je vraag